Bitigçi

“Hunlarıñ Dili” (Talat Tekin) betiğini okurken Türkçe sözcüklerin Çince kaynaklardaki yazımları dikkatimi çekti. Eski Türkçe ile ilk ilgilenmeye başladığım kezlerde da bu Çince yazımları Geñelağ yardımıyla sayısal ortamda yazmaya çalışmış, ancak o zamanlar Çinceniñ ç’sinden añlamadığım için pek başarılı olamamıştım, zira betik sayısal ortamda yalnızca görsel ve tarama PDF biçiminde bulunuyor, betiğin basıldığı dönemlerde de sayısal tipografi (özellikle Hanji için) pek gelişmiş olmadığından karıştırmak çok olası. Neyse, bu akşam boş vaktim çok olduğundan oturayım, yeniden yazayım dedim.

Öncelikle “bitigçi” sözcüğü ile başlayalım:

Talat Tekin, “Hunların Dili” betiğinde Peter Boodberg’iñ “The Language of T’o-pa Wei” (1936) betiğinden genişçe yararlanmış. Ancak Boodberg’iñ betiği yazdığı dönemde Pinyin henüz geliştirilmemiş olduğundan Urumlaştırma (Romanizasyon) konusunda baya bir farklılık görünüyor (daha bilgili biri beni düzeltebilir).

Boodberg “bitigçi” sözcüğünüñ yazımını şöyle almış:

Pi-tê-chên, KD 714, 981, pji- (or bji) - tɘk - tśiěn < tk. mo. bitäkčin or *pitäkčin– “scribe”

Ancak bunu bugünkü Pinyin yazımına “pi te chen” biçiminde uyarladığımızda karşımıza çıkan yazımların yalnızca birkaç tanesini yazalım:

皮特忱， 批忑沈， 匹慝陳，披忒晨。。。

Betikteki yazım ise tam olarak şöyle: 比德其。

Bunda ne var diyebilirsiniz, yukarıdaki Hanjileri urumlaştırdığımızda ise karşımıza şu yazım çıkıyor: bǐ dé qí. Çince adların Latin ile yazıldığında birden fazla yazımı olması bu nedenden dolayı olağan, ancak bu yazım Talat Tekin’iñ de sözcüğü sanki bitikçin olarak kurulması gerektiği sonucuna vardırmış. Soñdaki n ünsüzüne neden gerek olduğu ise bilinmiyor, aksine sanki eskiden bu sözcük “bitikçin” olarak okunuyormuş gibi bir yañlış añlaşılmaya bile neden olabilir.

Neyse, eñ azından Çinliler sözcüğü ortadaki dé yañlışını saymazsak doğru sesletiyorlarmış eskiden beri. Vaktim olduğunca sözcükleriñ yazımlarını ve okunuşlarını karşılaştırmayı sürdüreceğim.

Kaynakça:

1. Peter A. Boodberg, The Language of T’o-pa Wei, Harvard Journal of Asiatic Studies Vol. 1, No. 2  (Tem., 1936), s. 170
2. Talat Tekin, Hunların Dili, Doruk Yayınları (1993), s. 8